نقش پدافند غیرعامل در ایجاد مدارس امن

بسم الله الرحمن الرحیم

مقدمه:

امروزه مدرسه، از مهم ترين نهادهاي اجتماعي، تربيتي و آموزشي، و اصلي ترين ركن تعليم و تربيت است، كه به منظور تربيت صحيح دانش آموزان در ابعاد ديني، اخلاقي، علمي ، آموزشي، اجتماعي كشف استعدادها و هدايت و رشد متوازن روحي و معنوي و جسماني آنان، نياز به فضاهاي آموزشي مناسب دارد. مدارس كشور در مقاطع مختلف تحصيلي با جمعيت چندين ميليوني با پراكندگي و گستردگي در تمام نقاط شهرها و روستاها از نظر ساخت و ساز دارای تفاوت در کیفیت ابنیه و تاسیسات  بوده ضمن آنکه میلیونها دانش آموز روزانه با زندگي تمام خانواده ها در ارتباط می باشند، ايجاد مدرسه امن جديد و ايمن سازي مدارس موجود ، سبب ايجاد امنيت رواني خانواده و دانش آموزان گرديده و در شرايط تهديد علاوه بر بهره برداري دانش آموزان مي تواند به عنوان كانون امن محله مورد استفاده قرار گيرد.(3). از این رو مهمترین استراتژی ایمن مدارس در اولویت  قرار دادن پدافند غیر عامل می باشد.

در واقع دفاع غیر عامل[1] به مجموعه اقداماتی اطلاق می شود که مستلزم به کارگیری جنگ افزار خاصی نبوده و با اجرای آن می توان از وارد شدن خسارات مالی، تجهیزاتی، تأسیسات حیاتی نظامی و غیر­ نظامی و تلفات انسانی جلوگیری نمود و یا میزان این خسارت ها و تلفات را به حداقل ممکن کاهش داد (4). در میان تمام مکان های عمومی بچه ها در مدارس آسیب پذیرترین گروه در میان رخداداها و فجایع می باشند. علاوه بر آسیب پذیری ساختمانها، محل قرار گیری آنها نیز از اهمیت زیادی برخوردار است. نامناسب بودن سازه ها و فقدان معیارهای ایمنی سازه ها می تواند منجر به خطرات جدی در یک حادثه گردد.

1. معیارها و ضوابط در نظر گرفته شده در  بررسی ملاحظات پدافند غیر عامل

الف. سیاست های کلی نظام در  امور پدافند غیر عامل

اخیراً مقام معظم رهبری و فرماندهی کل قوا به سیاست های کلی نظام در امور پدافند غیر عامل را ابلاغ فرمودند که برخی از مفاد مورد کاربرد در این بخش بشرح ذیل می باشد:

1. پیش بینی سازوكار لازم برای تهیه طرحهای مشترك ایمن سازی و ایجاد هماهنگی در سایر طرحها و برنامه ‌ها و مدیریت نهادهای مسئول،در دو حوزه پدافند غیرعامل و حوادث غیرمترقبه در جهت هم‌­افزایی و كاهش هزینه‌ها.

2. فرهنگ سازی و آموزش عمومی در زمینه به کارگیری اصول و ضوابط پدافند غیرعامل در بخش دولتی و غیردولتی، پیش بینی مواد درسی در سطوح مختلف آموزشی و توسعه تحقیقات در زمینه پدافند غیرعامل و...

ب. توصیه های مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن در امور پدافند غیر عامل

مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن بعنوان مرجع تأیید فناوری های نوین ساختمانی وضوابط و مقررات ملی ساختمان در خصوص امور پدافند غیر عامل موارد ذیل را مورد تأکید قرار داده است:

1- پیش نویس مبحث 21 مقررات ملی ساختمان

2- گام های موثر در فرایند طراحی دفاع غیر عامل( ارزیابی ارزش، دارایی  ها، تهدیدات و آسیب پذیری) (6).

2. اهداف پدافند غیر عامل در مدارس

    ایجاد امنیت در برابر تهدیدات

    پایداری در شرایط بحران و کم کردن آسیب پذیری (تلفات جانی و خسارات مالی)

    حفظ جان افراد حاضر در مدرسه وتأمین آرامش جسمی روانی دانش آموزان در هنگام تهدید

    بهبود عملکرد مدرسه در جهت رشد و شخصیت دانش آموزان و حفظ آمادگی برای مقابله با هر نوع خطر(2).

 

3. راهکارهای اساسی برای ایجاد مدارس امن:

3- 1-  افزایش آگاهی

 "کارشناسان معتقدند که اهمیت آموزش، دانش و آگاهی، در توانمندسازی جامعه همسنگ و همتراز در بسیاری از موارد ارزش آن بیش از قابلیت واکنش و بازتوانی رضایت بخش درحوادث شدید طبیعی می­باشد". از این رو ساخت و نگهداری محیطی ایمن یعنی به اشتراک گذاشتن اطلاعات در خصوص مخاطرات، تاثیرات بالقوه مخرب آنها و دانستن اینکه در بروز مخاطرات چه‌ کاری می‌توانیم انجام دهیم، اهمیت دارد. یک جامعه به کمک تخصص­ های موجود و دانش لازم، قادر است اقدامات ساده و موثری برای ساخت ساختمان‌هایی با ایمنی بیشتر برای مدارس، انجام دهد و استمرار در آموزش و انجام مانورهای دوره ای جهت حفظ آمادگی و ارزیابی آموزشها ضروری می باشد.

3-2-  ترویج حس مالکیت

ترویج حس مالکیت در افراد و گروه‌هایی که از ساختمان استفاده و نگهداری می‌کنند، ایمنی ساختمان را تضمین می‌کند واین مسئله در تمام سنواتی که ساختمان مورد استفاده است، استمرار خواهد داشت. برای ایجاد حس مالکیت در افراد، باید به آنها نقش تصمیم‌گیری فعال در ارزیابی، طراحی، اجرا، نظارت و ارزیابی اولیه ساختمان، محول گردد. همکاری مستمر زمانی شکل می­گیرد که مشارکت همه ذینفعان منجر به سود متقابل شود، و تمام افراد دخیل ، نیازهای خود را در حال برآورده شدن ببینند، حفظ و نگهداری از مدرسه و متعاقب آن داشتن مدرسه­­ ای ایمن محقق خواهد شد.

3- 3-  ترویج نوآوری- به حداقل رساندن هزینه ها و به حداکثر رساندن منابع

نوآوری یعنی فرایند ابداع راه‌حلی نو برای حل یک مشکل، باتوجه به مجموعه‌ای از محدودیت‌ها، منابع و قابلیت‌ها. ترویج نوآوری یعنی تغییر نگرش کلی از تمرکز بر چگونگی انجام یک کار، به راه‌های گوناگونی که می­ توان آن کار را انجام داد. نوآوری­ در ایمن­ سازی مدارس سبب کاهش هزینه­ ها شده و استفاده از مصالح مقاوم و سبک در سازه ها موجب افزایش کارآئی سازه در برابر وقوع بحرانها می باشد. از راههای ترویج نوآوری در ایمن­سازی مدارس می توان به دارا بودن زنجیره گسترده‌ای از افراد در فعالیت‌­های طراحی مدارس-جست ‌و‌جوی فعالانه در کسب دانش جدید و اشتراک گذاشتن آن و تشویق به بیان جزئی‌ترین پیشنهادات عملی اشاره نمود.

3- 4-  ترغیب و تشویق جامعه توسط رهبران

رهبران راهبردهائی را ارائه کرده و با حضورشان در یک اجتماع یا در دولت، به بررسی دقیق چشم‌انداز جدید و ایجاد انگیزه در تغییر ارزش‌ و رفتارهای اجتماعی  متقابل، کمک می‌کنند. بسیاری از اصول (در اجتماعات مدرسه)، اغلب توسط رهبران تعریف می‌شودهرچند که همیشه این افراد از متخصصان فنی یا کسانیکه نقش رهبری رسمی را ایفا می کنند، نیستند. بعبارت دیگر منظور از رهبران کسانی هستند که می­توانند با نفوذشان (گفتاری،کلامی و رفتاری) می­ توانند منشاء بسیاری از تغییرات به ویژه در ایمن­ سازی مدارس گردند. برخی راههای ترغیب جامعه توسط رهبران عبارتند از :

    جستجوی افراد مورد احترامی که قادرند برای تغییر، انگیزه ایجاد کنند

    تلاش در جهت ایجاد درکی مشترک در لزوم ایمن­ سازی مدارس

    ایجاد شناخت مشترک جهت برنامه‌ریزی برای تغییر

    حمایت از افرادی که در راستای ایمن­ سازی مدارس تلاش می­کنند.

 

3- 5-  ارزیابی روند و بهبود عملکرد

یک ارزیابی بی‌طرف و نظام‌مند، از اقدامات انجام شده توسط همه دستگاه­های مرتبط و نیز همه دست‌اندرکاران ایمن­سازی مدارس، به پیشرفت کار و افزایش پاسخگویی کمک می‌کند. اطلاعات به صورت بی‌طرفانه و شفاف جمع‌آوری می‌شود و با سایرین (از جامعه محلی گرفته  تا ملی و بین‌المللی)، به اشتراک گذاشته می‌شود تا از آن برای برنامه‌های ساخت مدارس ایمن در آینده، استفاده کرده و از ارزیابی صورت گرفته نقاط قوت و ضعف اقدامات استخراج شده و مورد استفاده دست­اندرکاران قرار بگیرد.

 

3- 6-  مقاوم سازیی و تضمین کیفیت

پایبندی به اصول فنی دقیق در طراحی و اجرای سازه ها، که موجب ایمنی بیشتر آنها می گردد، ضروری است. عدم توجه یا چشم‌پوشی از این اصول، بی‌‌درنگ می‌تواند ، ایمنی آتی افراد را درمدرسه  به مخاطره بیاندازد. داشتن توجه کافی در به‌کارگیری مهندسان دارای صلاحیت و آگاه به مقاوم­سازی، و همین­طور توجه کافی به تمام اصول مربوط به طراحی/مهندسی، استفاده از منابع و مصالح مناسب به تضمین ایمنی مورد نظر ساختمان کمک خواهد کرد.

 

3- 7-  پایش و ارزشیابی مداوم

احتمال خطر برای یک مدرسه و ساکنین آن، تابع عوامل بسیاری است.اثرات ناشی از مخاطرات بشدت تحت تاثیر آگاهی ما از مخاطرات و نیز توانایی ما در کاهش اثرات آنها می­باشد. از آنجایی که این عوامل همگی پویا هستند، ریسک موجود در اجتماع مدرسه نیز پویا است. ایجاد مدرسه­ ای ایمن،‌ یعنی تلاش مداوم و پایش مستمر مخاطرات و ریسک­ موجود در مدرسه، همچنین نگهداری،حفظ ایمنی ساختمان و آموختن طرق جدید برای کاهش اثرات مخاطرات( 11).

 

4. چالش ها و مشکلات در زمینه ایمنی مدارس

در اجرای طرحهای ایمن سازی مدارس برخی چالشها و مشکلات وجود داشته که اهم آن عبارتند از : 

4-1- مشخص نبودن مسئوليت اجراي طرح ایمن سازی چون سازمان نوسازی مدارس وظیفه نگهداری نداشته و در صورتی که از سوی خیرین یا مردم مقاوم سازی شود اجراي اصولي و كامل طرح با اعمال سليقه همراه خواهد بود.

4-2- پيشنهاد مي گردد كليه لوازم و تجهيزات خريداري شده توسط سازمان آموزش و پرورش و سازمان توسعه، و نوسازي مدارس به همراه تجهيزات تثبيت(فيكسينگ) تهيه شوند حتي مي توان اين قيد را در مناقصات خريد درج نمود0

4-3- در دستورالعمل ايمن سازي دهمين مانور، نصب پارچه يا پرده كركره جلو پنجره ها بدلايلی از جمله كم شدن نور ، احتمال آتش سوزي ، هزينه بالاي خريد و تعميرات پرده ، پيشنهاد مي گردد بر روي شيشه ها بر چسب شفاف به صورت تمام سطح شيشه يا به صورت نوارهاي موازي فاصله دار نصب گردد0

4-4-پیگیری تأمين اعتبار از سوی مديران مدارس ويا اولياء به دلیل مشکلات خاص خود و تلاش جهت کاهش هزینه، امکان دستیابی به نتایج طرح بصورت فني وايمن سازي میسر نبوده وموجب اجرا شدن طرح بصورت ناقص می گردد.(5).

5- چشم انداز مدرسه امن

در سند چشم انداز 20 ساله کشور مدارس امن ،با ملاحظات پدافند غیر عامل  می بایستی دارای ویژگی های زیر باشند:

    استقرار در موقعیت مناسب به عنوان یکی از کانون های ثقل محله

    احداث سازه مقاوم  با رعایت اصول فنی و توجه به پتانسیل وقوع بحران و شرایط محیطی

    دارای پناهگاه چند منظوره با قابلیت خدمات رسانی به محله

    دارای قابلیت استمرار فعالیت آموزشی و نیز اسکان اضطراری جمعیت در شرایط بحران

    دارای دانش آموزان و معلمین و کارکنان آماده و آموزش دیده برای شرایط بحران

    دارای خدمات و زیرساختهای مورد نیاز و مهیا برای جمعیت تحت پوشش در شرایط بحران(10).

6. اصول اختصاصی پدافند غیر عامل در ساختمانهای آموزشی

    عدم وجود مراكز حياتي و حساس تا شعاع 1000 متري و نزدیكي به مراكز درماني و فضاي باز فضاي سبز

    استحكام مناسب سازه و داشتن اتاق امن در تمامي طبقات

    حداكثر طبقات در مدارس ابتدایي: دو طبقه، راهنمایي: سه طبقه، دبيرستان: چهار طبقه.

    خوانا بودن و دسترسي سریع وآسان به خروجي ها و وجود فاصله كافي براي خروج اضطراري در چيدمان کلاس

    امنيت در مقابل ریزش و پرتاب شيشه ها به داخل بنا

    امكان مهار فوري آتش و امكان دسترسي به خدمات حياتي همچون آتش نشاني در حداكثر 3 دقيقه

    تعبيه خروجي پناهگاه ها در بيرون از مدرسه با شعاع مناسبي از آن (حداقل 20 متر )

    امكان انتقال كليه امكانات،اسناد و افراد كليدي به نقاط امن در یك فاصله زماني محدود(حداكثر90 دقيقه)

    امكان تغيير سریع كاربري این ساختمان ها از آموزشي به اسكان موقت یا بيمارستان اضطراري

 

1- 6- راهکارها

    فرم ساختاري مدارس نرم و منعطف بوده و گوشه هاي تند در فرم كلي آن نباشد.

    با توجه به سن كاربران، در مدارس هدف پناه ایمن ولي موقت و رساندن دانش آموزان به خانواده باشد.

    طرح محيط نباید هيچگونه فرصتي را براي غارت گران و افراد فرصت طلب یا خطرناك فراهم نماید.

    بين خروجي هاي اصلي بنا با حياط اختلاف سطح وجود نداشته باشد.

    خروج اضطراري از كلاس ها در طبقات همكف، اول و دوم ازطریق پنجره ممكن باشد.

    ابعاد پله فرار براي تسهيل خروج اضطراري وسيع تر از اندازه استاندارد باشد.

    پله فرار در مدارس داراي قاب سراسري و كاملا محفوظ در برابرر خطر سقوط افراد باشند.

    كف مسيرهاي حركتي لغزنده نباشد و طرح نرده ها براي تسریع تخليه اضطراري مدل سرسره باشد.

    دارای منابع جایگزین سوخت و انرژی ( برق اضطراری ) باشد.

    تعداد خروجي ساختمان باید متناسب سطح بنا، تعداد طبقات، تعداد جمعيت در زمان اوج فعاليت تعيين شود (1)

7. پیشنهادها و توصیه ها:

جهت تحقق اهداف عالیه دفاع  غیر عامل در حوزه ی ایجاد مدارس امن، موارد زیر پیشنهاد می گردد:

    تهیه دستور العمل ملاحظات پدافند غیر عامل در طراحی مدارس

    ایجاد نهضت ایمن سازی مدارس، با مشارکت بسیج دانش آموزی و بسیج امکانات آموزش و پرورش

    الزامی شدن اعمال ملاحظات دفاع غیر عامل در احداث مدارس جدید

    ایجاد دفاتر فنی پدافند غیر عامل در وزارت آموزش و پرورش

    بهره گیری از توان بسیج مهندسین جهت مطالعه و طراحی های مورد نیاز(8).

    ایجاد حس مشارکت جویانه در بین رکان اصلی نظام آموزشی ( مسئولین- دانش آموزان و والدین)

جستاری در مورد پدافند غیر عامل

به اقدام غیر مسلحانه ای که موجب کاهش آسیب پذیری نیروی انسانی، ساختمان ها، تاسیسات، تجهیزات، اسناد و شریان های کشور در مقابل عملیات خصمانه و مخرب دشمن گردد، پدافند غیرعامل گفته می شود.

مفداایران- به اقدام غیر مسلحانه ای که موجب کاهش آسیب پذیری نیروی انسانی، ساختمان ها، تاسیسات، تجهیزات، اسناد و شریان های کشور در مقابل عملیات خصمانه و مخرب دشمن گردد، پدافند غیرعامل گفته می شود. پدافند غیر عامل مجموعه اقداماتی است که انجام می شود تا در صورت بروز جنگ، خسارات احتمالی به حداقل میزان خود برسد که این اقدامات برای کاهش احتمال وقوع و به حداقل رساندن اثرات خسارت های اقدامات خصمانه بدون گرفتن ابتکار عمل ایجاد می شود.

*تعریف بکار رفته در اساسنامه سازمان پدافند غیرعامل

به مجموعه اقداماتی که بدون بکارگیری سلاح و تجهیزات نظامی بکار گرفته شود و در نتیجه باعث کاهش آسیب پذیری، افزایش پایداری ملی، تسهیل مدیریت بحران، تداوم کارکرد فعالیت های ضروری و تولید بازدارندگی دفاعی در برابر تهدیدات و اقدامات نظامی دشمن می گردد، اطلاق می شود.
پدافند غیر عامل به مجموعه اقداماتی اطلاق می گردد که مستلزم بکارگیری جنگ افزار نبوده و با اجرای آن می توان از وارد شدن خسارات مالی به تجهیزات و تاسیسات حیاتی و حساس نظامی و غیر نظامی و تلفات انسانی جلوگیری نموده و یا میزان این خسارات و تلفات را به حداقل ممکن کاهش داد.

پدافند غیر عامل در نظام سلامت

*مدیریت نظام سلامت باید بسیار آگاهانه جهت آمادگی و مقابله عمل نماید.
*بدیهی است حیاتی ترین منبع یک کشور منابع انسانی  آن است  و حفظ سلامت جسم و روح انسان های یک جامعه از مهمترین راهبردهای هر کشوری است.
*وزارت بهداشت، درمان و آمزش پزشکی به عنوان متولی اصلی سلامت کشور، وظیفه تدوین سیاست­ها، راهکارها و دستوالعمل­ها را برای پیشگیری، آمادگی و پاسخ به مشکلات سلامتی دارد.
 
اهداف عالی پدافند غیرعامل در دانشگاه:

• افزایش سطح مهارت و آگاهی با آموزش صحیح
• کاهش تلفات و خسارات
• ایجاد آمادگی برای انجام واکنشهای صحیح و سریع
• ارتقاء فرهنگ ایمنی و مقاوم سازی

نقش و اهمیت پدافند غیرعامل در طرح های دفاعی
 

پدافند غیرعامل به عنوان یکی از موثرترین و پایدارترین روش های دفاع در مقابل تهدیدات همواره مدنظر اکثر کشورها ی جهان قرار داشته است و حتی کشورهایی مانند آمریکا و شوروی سابق با وجود برخورداری از توان بالای نظامی به این موضوع به صورت ویزه ای توجه داشته اند. در کشور ما با وجود موقعیت خاص از نظر ژئوپولوتیک ، دارا بودن ثروت های عظیم نفت و گاز، نظام ضد استکبار و ورود به عرصه های فناوری نوین و تهدیدات استکبار جهانی، موضوع پدافند غیرعامل به میزان کافی مورد توجه قرار گرفت و حتی گذر سال های دفاع مقدس نیز در ایجاد هوشیاری لازم برای کاهش آسیب پذیری ها و توجه به محورهای پایداری توسعه از نظر امنیت و دفاع، نقش قابل قبولی ایفا نمود.پدافند غیرعامل به سبب افزایش توان بازدارندگی، نقش ممتازی در کاهش احتمال آغاز درگیری های نظامی داشته و در صورت پیاده سازی صحیح، خواهد توانست آثار مخرب جنگ های پیش رو را تقلیل دهد. راهبرد پدافند غیرعامل فی ذاته از برخی قابلیت های کلیدی برخوردار است که می تواند ضامن توسعه امن محسوب گردند. اهم این قابلیت ها عبارتند از:

• پدافند غیرعامل بستر مناسب توسعه پایدار کشور
• پدافند غیرعامل هم راستا با سیاست های تنش زدایی
• پدافند غیرعامل پایدارترین و ارزان ترین روش دفاع
• پدافند غیرعامل مناسب ترین راه کار افزایش آستانه مقاومت ملی
• پدافند غیرعامل پشتوانه اقتدار ملی
• پدافند غیرعامل یکی از مهم ترین  ابزارهای بازدارندگی
• پدافند غیرعامل بهترین و مناسب ترین شیوه کاهش مخاطرات و کاهش آسیب پذیری
• پدافند غیرعامل صلح آمیزترین روش دفاع
• پدافند غیرعامل فطری ترین عنصر دفاعی بشر در برابر تمام حوادث است

مولفه های امنیت ملی و دفاع غیرعامل
 

تاثیرات اقدامات دفاع غیرعامل
کاهش تلفات جمعیت نظامی و غیرنظامی کشور در برابر تهدیدات و حملات نظامی دشمن به عنوان با ارزش ترین سرمایه های یک کشور	حفظ جان مردم‌
تقویت توان رزمی نیروهای مسلح و بالابردن آستانه مقاومت کشور در حفظ سرزمین و ایجاد باز دارندگی	حفظ تمامیت ارضی
کاهش آسیب پذیری و خسارات تجهیزات و نیروی انسانی مراکز حیاتی و حساس اقتصادی، سیاسی، تولیدی و... در جهت استقرار خدمات و عملیات	حفظ سیستم اقتصادی و سیاسی
حفظ مراکز عمده هدایت و رهبری سیاسی، نظامی، اجتماعی و زیر ساخت های حیاتی، حساس و مهم در برابر تهدیدات آشکار و نهان دشمنان از جمله عوامل اساسی در حفظ استقلال و حاکمیت کشور می باشد	حفظ استقلال و حاکمیت کشور

 

•  
•  
•  

تمثال مبارک مقام معظم رهبری (مدظله العالی) و کلام قصار ایشان در مورد پدافند غیر عامل

دفاع غيرعامل (پدافند غيرعامل) چيست؟ تشریح آن به صورت ساده

 براي آنكه دزد به خانه شما وارد نشود، چه اقداماتي انجام می‌دهيد؟ حالا اگر وارد شد چه‌كار می‌كنيد؟

براي اينكه دزد به خانه شما وارد نشود، به درها چند عدد قفل مي‌زنيد يا با حفاظ فلزي آنرا مي‌پوشانيد، به اين عمل دفاع غيرعامل مي گويند. يعني كاري انجام مي‌دهيد تا دزد با ديدن اين موانع از سرقت منزل شما منصرف شود، پس به صورت غير مستقيم، از خودتان دفاع كرده‌ايد. حالا اگر دزد به خانه شما آمد چكار مي‌كنيد؟ اول از همه با 110 تماس مي‌گيريد، سپس با صدا و فرياد از همسايه‌ها كمك مي‌خواهيد و سعي بر دور كردن فرد مي‌كنيد، اين عمل را دفاع مستقيم مي‌گويند.

درهنگام جنگ هم، ما دو نوع دفاع مي‌توانيم انجام دهيم:
دفاع مستقيم (دفاع عامل)  و دفاع غير مستقيم (دفاع غير عامل).

واژه «پد» به معنای دفاع، جلوگیری یا محافظت و واژه «آفند» به معنای حمله، یورش و تهاجم می باشد.
به این ترتیب پدافند به معنای دفاع در مقابل حمله خواهد بود. این دفاع به دو صورت تعریف شده است:
الف) پدافند عامل: به معنای دفاع مسلحانه و نظامی از كشور
ب) پدافند غیرعامل: به معنای دفاع و محافظت غیرنظامی از كشور


الف) پدافند عامل:

واضح است كه در این شیوه، دفاع از كشور مستلزم بكارگیری سلاح و شیوه های نظامی می باشد و زمانی اتفاق می افتد كه حمله آشكار یا مسلحانه صورت گرفته باشد و قبل از وقوع چنین حمله ای با آموزش نظامی (تاكتیك ها، شیوه های بكارگیری سلاح و...) و ارتقای تجهیزات نظامی سعی در ایجاد آمادگی برای پدافند عامل می شود.
ب) پدافند غیرعامل:

در این مورد دیگر سلاح و روش های دفاع نظامی بكار نمی آید و این محافظت یا دفاع كه ابعاد آن به مراتب وسیع تر از دفاع عامل است، باید ملاك عمل قرار گیرد. در این روش، باید شیوه ها، ابعاد گوناگون و گستره وسیع تهدیدات، تهاجم و حمله دشمن مورد بررسی قرار گرفته و برای تك تك آنها با ارائه بهترین راهكارها چه قبل از وقوع و چه در حین وقوع، تدبیر نمود

 

پدافند در مفهوم كلي، دفع، خنثي كردن و يا كاهش تاثيرات اقدامات آفندي دشمن و ممانعت از دستيابي به اهداف خودي است. پدافند به دو بخش تقسيم مي‌شود 1- پدافند عامل 2- پدافند غيرعامل 
علاقه به حيات و حفظ بقاء به طور غريزي در هر انساني وجود دارد لذا در طول تاريخ، بشر براي دستيابي به ملزومات حياتي خود از جمله غذا و انرژي به گسترش و توسعه مراتع و زمين‌هاي كشاورزي و معادن پرداخته يا به جهت دفع تجاوز دشمنان خود جنگ‌ها و منازعات بسياري را پشت سر نهاده است. سلاح‌هايي كه جوامع بشري قبل از دوران صنعتي در جنگ‌ها بكار مي‌بردند دست ساز و بسيار ساده بود، بين فرآيندهاي دانش و فناوري و نوع سلاح‌هايي كه جوامع بشري براي بهره گيري از آنها در جنگ ابداع و اختراع مي‌كرده‌اند، ارتباط نزديكي وجود داشته است.

 

در دوران معاصر، اين پيوستگي در اثر تحولات و پيشرفت‌هاي عظيم در فناوري رو به فزوني نهاده است. پس از وقوع انقلاب صنعتي در قرن هجدهم در اروپا و توسعه بيشتر، (پژوهش و توسعه) پيشرفت‌هاي شگرفي در همه سطوح فناوري پديد آمد. به طوري كه دوران كنوني به ويژه دو دهه اخير را (عصر انقلاب سوم فناوري) يا (دوران انقلاب در ميكروالكترونيك) ناميده‌اند، تحولات مذكور لزوما فناوري تسليحاتي را به شدت تحت تاثير قرار داد به طوري كه همه ابعاد و سطوح اين فناوري بسيار پيچيده شده و در خصوص طرح‌هاي نظامي جنبه راهبردي يافته است. پيشرفت سريع علوم و فناوري نظامي در زمينه توليد انواع سلاح‌هاي آفندي توسط كشورهاي پيشرفته و توان همپائي ساير كشورها موجب گرديده است تا بحث پدافند به ويژه دفاع غير عامل توسط كشورهاي اخيرالذكر مورد توجه جدي قرار گيرد.

 

با نگرش به اين‌كه سلاح‌هاي كنترل از راه دور و پيشرفته جايگزين اكثر سلاح‌هاي سنتي گرديده‌اند و به عنوان مثال با فشار يك دكمه از فواصل دور مي‌توان جان هزاران انسان را مورد تهديد جدي قرار داد توجه به امر پدافند، طبيعي جلوه مي‌نمايد.

 

استفاده از سلاح‌هاي كشتار جمعي همانند استفاده رژيم بعثي از سلاح‌هايي شيميايي در طول 8 سال جنگ تحميلي عليه جمهوري اسلامي و تجربه جنگ نفت، جنگ افغانستان، مناقشه يوگسلاوي و جنگ اخير امريكا عليه عراق لزوم توجه به مقوله دفاع، خصوصا دفاع غير عامل را مضاعف نموده است.

 

اقدامات دفاع غير عامل شامل اصول اساسي و ملاحظاتي است كه در اغلب كشورهايي جهان، اين اصول و ملاحظات با كمي اختلاف پذيرفته شده اند ولي شيوه به كارگيري آنها ابتكاري، هنرمندانه و خردمندانه است نه اينكه كليشه‌اي باشد به همين دليل وسعت هر اصل به خلاقيت‌هاي فكري بشر و شرايط زمان و مكان بستگي دارد و بعضا حد و مرزي براي اين اصول نمي‌توان تعيين كرد و لذا در حد غير قابل تصوري در نحوه بكارگيري اصول دفاع غير عامل تنوع وجود دارد. در اين مقاله سعي گرديده است پس از تبيين اصول و ملاحظات دفاع غير عامل و موضوعات ذيربط، توصيه‌هايي چند در خصوص اقدامات دفاع غير عامل ارائه گرديده است.

 

  *اقدامات اساسي دفاع غير عامل:

 

اقدامات اساسي در تامين دفاع غيرعامل شامل موارد ذيل مي‌باشد كه در تهيه طرح‌ها متناسب با ماموريت، وضعيت، موقعيت و شرايط زماني و مكاني و رده سازماني بايد مورد استفاده و بهره برداري لازم قرار گيرد. در ابتدا فهرست‌وار اصول دفاع غير عامل و ملاحظات آن را نام برده و سپس به تعريف هر يك از اصطلاحات مي‌پردازيم.

 

1- استتار (Camuflage)

 

2- اختفا (Concealment)

 

3- پوشش (Cover)

 

4- فريب (Deception)

 

5- تفرقه و پراكندگي (Separation and Dispersion )

 

6- مقاوم سازي و استحكام (Hardening)

 

7- اعلام خبر (Early Warning)

 

8- مكان يابي (Site Selection)

 

9- تحرك (Movement) 10-

 

10- پناهگاه (Defilade)

 

11- جان پناه (Trench)

 

12- انضباط استتار (Camouflage Discipline)

 

13- حفاظت (Security)

 

14- سيستم اطفا حريق (Extinguishing System)

 

15- اقدامات درون سيستمي

 

16- آموزش و ايجاد فرهنگ دفاع (Training)

 

17- ايجاد موانع (ديوار - دكل - كابل - بالن) (Barrier)

 

18- عمليات دود. (Smoke Operation)

 

19- اقدامات بعد از بمباران(كنترل تردد، تخليه، مجروحين، كنترل خسارت، خنثي سازي بمب و... )

 

20- ايمني (Safety)

 

21- مقابله با بمب ‌هاي گرافيتي E. M. P - H. P. M

 

22- ايجاد استحكامات صحرايي و سازه‌هاي موقتي (Field fortification)

 

23- ايجاد سازه‌هاي امن و مقاوم سازي تاسيسات. (Protective Structures)

 

24- دفاع غير عامل در مقابل حملات ويژه (ش. م. ه).

 

  * اصول پدافند عامل:

 

مجموعه اقدامات بنيادي و زير بنايي است كه در صورت بكار گيري مي‌توان به اهداف پدافند غير عامل از قبيل تقليل خسارات و صدمات، كاهش قابليت و توانايي سامانه شناسائي، هدف يابي و دقت هدف گيري تسليحات آفندي دشمن و تحميل هزينه بيشتر به وي نائل گرديد.

 

در اكثر منابع علمي و نظامي دنيا اصول پدافند غير عامل شامل 6 الي 7 اقدام مشروحه ذيل مي‌باشد كه در طراحي و برنامه ريزي‌هاي و اقدامات اجرايي دقيقا مي‌بايست مورد توجه قرار گيرد.

 

1- استتار Camouflage

 

2- اختفا Concealment

 

3- پوشش Cover

 

4- فريب Deception

 

5- تفرقه و پراكندگي Separation And Dispersion

 

6- مقاوم سازي و استحكامات Hardening

 

7- اعلام خبر Early warning

 

  تعاريف و اصلاحات

 

  * پدافند (Active Defense)

 

عبارتست از بكارگيري مستقيم جنگ افزار، به منظور خنثي نمودن و يا كاهش اثرات عمليات خصمانه هوايي، زميني، دريايي، نفوذي و خرابكارانه بر روي اهداف مورد نظر.

 

  * پدافند غير عامل (Passive Defense)

 

به مجموعه اقداماتي اطلاق مي‌گردد كه مستلزم بكارگيري جنگ افراز نبوده و با اجراي آن مي‌توان از وارد شدن خسارات مالي به تجهيزات و تاسيسات حياتي و حساس نظامي و غير نظامي و تلفات انساني جلوگيري نموده و يا ميزان اين خسارات و تلفات را به حداقل ممكن كاهش داد.

 

  * دفاع غير نظامي (Civil Defsnse)

 

دفاع غيرنظامي تقليل خسارات مالي و صدمات جاني وارده بر غير نظاميان در جنگ يا در اثر حوادث طبيعي نظير سيل، زلزله، طوفان، آتش‌فشان، آتش‌سوزي و خشكسالي مي‌باشد، در منابع خارجي، وظايف دفاع غير نظامي شامل چهار عنوان ذيل مي‌باشد:

 

1- اقدامات پيشگيرانه و كاهش دهنده (Mitigation)

 

2- آماده سازي و امداد رساني (Preparation)

 

3- هشدار و اخطار (Response)

 

4- باز سازي مجدد (Recovery)

 

  نكته:

 

ارائه تعريف دفاع غير نظامي در اين نوشتار در حوزه پدافند غير عامل نبوده و بيشتر در جهت آگاهي مخاطبين در تميز بين پدافند غيرعامل و دفاع غير نظامي مي‌باشد زيرا به دليل عدم شناخت جامع در بسياري از كتب، مقالات، و يا نوشتارهاي داخلي مشاهده گرديده است كه دو مفهوم ياد شده با همديگر اشتباه گرفته مي‌شود.

 

  * مراكز حياتي و مراكز ثقل (Vital and Gravity Centers)

 

مراكز و تاسيسات حياتي و پر اهميت كشور مي‌باشند كه در صورت حمله و بمباران و انهدام آنها صدمات جدي به نظام اجتماعي، سياسي و نظامي كشور وارد شده، آنها را در يك مخاطره و بحران جدي قرار مي‌دهد.

 

* مراكز حياتي (Vita Centers)

 

مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها، موجب بروز بحران، آسيب و صدمات قابل توجه در نظام سياسي، هدايت، كنترل و فرماندهي، توليدي و اقتصادي، پشتيباني، ارتباطي و مواصلاتي، اجتماعي، دفاعي با سطح تاثيرگذاري در سراسر كشور گردد.

 

  *مراكز حساس (Critical Centers)

 

مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها، موجب بروز بحران، آسيب و صدمات قابل‌توجهي در نظام سياسي، هدايت، كنترل و فرماندهي توليدي و اقتصادي، پشتيباني، ارتباطي و مواصلاتي، اجتماعي، دفاعي با سطح تاثير گذاري منطقه‌اي در كشور گردد.

 

  * مراكز مهم (Important Centers)

 

مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها، موجب بروز آسيب و صدمات محدود در نظام سياسي، اجتماعي، دفاعي با سطح تاثير گذاري محلي در كشور گردد.

 

* استتار و اختفاء (Camouflage & Concealment)

 

فن و هنري است كه با استفاده از وسائل طبيعي يا مصنوعي، امكان كشف و شناسائي نيروها، تجهيزات و تاسيسات را از ديده باني، تجسس و عكسبرداري دشمن تقليل داده و يا مخفي داشته و حفاظت نمايد.

 

مفهوم كلي استتار، همرنگ و هم‌شكل كردن تاسيسات، تجهيزات و نيروها با محيط اطراف مي‌باشد.

 

اختفا، حفاظت در برابر ديد دشمن را تامين مي‌نمايد و استتار امكان كشف يا شناسايي نيروها، تجهيزات و تاسيسات و فعاليتهاي را تقليل مي‌دهد.

 

* پراكندگي(‌Dispersion)

 

گسترش‌ باز و پخش نمودن و تمركز زدايي نيروها، تجهيزات، تاسيسات يا فعاليت‌هاي خودي، به منظور تقليل آسيب پذيري آنها در مقابل عمليات دشمن به طوري كه مجموعه‌اي از آنها هدف واحدي را براي دشمن تشكيل ندهند.

 

  * تفرقه و جابجايي (Separation and Movement)

 

جداسازي، گسترش افراد، تجهيزات و فعاليت‌هاي خودي از محل استقرار اصلي به محلي ديگر به منظور تقليل آسيب پذيري، كاهش خسارات و تلفات مي‌باشد، مانند: انتقال هواپيما‌هاي مسافرتي به فرودگاه‌هاي دورتر از برد سلاح‌هاي دشمن و يا انتقال تجهيزات حساس قابل حمل از محل اصلي به محل موقت كه به علت عدم شناسايي و حساسيت مكاني، داراي امنيت و حفاظت بيشتري مي‌باشد.

 

  *استتار، اختفاء و ماكت فريبنده CC& D

 

استفاده و بهره برداري از اقدامات تجهيزات و روش‌هايي براي پنهان نمودن، همگون سازي، تغيير شكل، شبيه سازي، ايجاد طعمه فريبنده و حذف شكل منظم هندسي اهداف در جهت ممانعت از كشف و شناسائي نيروها، تجهيزات، تاسيسات و فعاليت‌هاي خودي توسط سامانه‌هاي آشكار ساز و حساسه دشمن.

 

  * فريب (Deception)

 

كليه اقدامات طراحي شده حيله‌گرانه‌اي كه موجب گمراهي دشمن در نيل به اطلاعات و محاسبه و برآورد صحيح از توان كمي و كيفي طرف مقابل گرديده و او را در تشخيص هدف و هدف گيري با شك و ترديد مواجه نمايد.

 

  * مقاوم سازي و استحكامات (Fortification)

 

ايجاد هر گونه حفاظتي كه در مقابل اصابت مستقيم بمب، راكت، موشك، گلوله توپخانه، خمپاره و يا تركش آنها مقاومت نموده و مانع صدمه رسيدن به نفرات، تجهيزات يا تاسيسات گرديده و اثرات تركش و موج انفجار را به طور نسبي خنثي نمايد. پناهگاه، جان پناه، سازه‌هاي امن و مقاوم‌سازي تاسيسات، ايجاد استحكامات صحرايي و سازه‌هاي موقتي، دال بتني، كيسه شن، خاك‌ريز، بشكه شن و يا استوانه بتني و... جزء استحكامات محسوب مي‌شوند.

 

  * اعلام خبر (Early warning)

 

آگاهي و هشدار به نيروهاي خودي مبني بر نزديك بودن عمليات تعرضي دشمن.

 

اين هشدار كه براي آماده شدن مي‌باشد، ممكن است چند ساعت، چند روز و يا زماني طولاني‌تر از آغاز مخاصمات اعلام گردد.

 

دستگاه‌ها و وسايل اعلام خبر شامل رادار، ديده‌باني بصري، آژير، بلندگو، پيامها و آگاهي هاي هشدار دهند مي‌باشد.

 

  * مكان يابي (Site selection)

 

يكي از اقدامات اساسي و عمده پدافند غير عامل، انتخاب مكان مناسب مي‌باشد تا آنجا كه ممكن است بايد از ايجاد تاسيسات حياتي و حساس در دشت‌هاي مسطح يا نسبتا هموار اجتناب كرد. زيرا تاسيسات احداث شده در چنين محل‌هايي را نمي‌توان از ديد دشمن مخفي نگاهداشت.

 

ايجاد تاسيسات حياتي و حساس در كنار بزرگراه‌ها، جاده‌هاي اصلي، كنار سواحل دريا، رودخانه‌ها و نزديكي مرزها موجب سهولت شناسايي و هدف يابي آسان آنها توسط دشمن مي‌گردد.

 

توضيح اينكه سه موضوع عمده كه مي‌بايست در مكان يابي به آن توجه خاص مبذول گردد به شرح ذيل مي‌باشد:

 

1- ماموريت (Mission)

 

امكان اجراي ماموريت در مكان تعيين شده موجود باشد.

 

2- پراكندگي (Dispersion)

 

وسعت مكان انتخابي به صورتي باشد كه امكان پراكندگي مناسب تاسيسات و تجهيزات را فراهم نمايد.

تعریفی دیگر از (پدافند غیرعامل)

پدافند غیرعامل چیست؟

 

واژه »پد« به معناي دفاع، جلوگیري یا محافظت و واژه »آفند« به معناي حمله، یورش و تهاجم می باشد. به این ترتیب پدافند به معناي دفاع در مقابل حمله خواهد بود. این دفاع به دو صورت تعریف شده است:

الف) پدافند عامل: به معناي دفاع مسلحانه و نظامی از کشور

ب) پدافند غیرعامل: به معناي دفاع و محافظت غیرنظامی از کشور

 

الف) پدافند عامل :

 

واضح است که در این شیوه، دفاع از کشور مستلزم بکارگیري سلاح و شیوه هاي نظامی می باشد و زمانی اتفاق می افتد که حمله آشکار یا مسلحانه صورت گرفته باشد و قبل از وقوع چنین حمله اي با آموزش نظامی (تاکتیک ها، شیوه هاي بکارگیري سلاح و...) و ارتقاي تجهیزات نظامی سعی در ایجاد آمادگی براي پدافند عامل می شود.

 

ب) پدافند غیرعامل :

 

در این مورد دیگر سلاح و روش هاي دفاع نظامی بکار نمی آید و این محافظت یا دفاع که ابعاد آن به مراتب وسیع تر از دفاع عامل است، باید ملاك عمل قرار گیرد. در این روش، باید شیوه ها، ابعاد گوناگون و گستره وسیع تهدیدات، تهاجم و حمله دشمن مورد بررسی قرار گرفته و براي تک تک آنها با ارائه بهترین راهکارها چه قبل از وقوع و چه در حین وقوع، تدبیر نمود.

 

به این عبارت از فرمایشات مقام معظم رهبري (دام عزه) توجه کنید؛

 

- اگر محافظت غیرنظامی (پدافند غیرعامل) نباشد، تمامی دستاوردهاي فرهنگی، اقتصادي، علمی و سیاسیدر یک نصف روز هدر می رود..

براي مثال به چند نمونه زیر توجه کنید:

 

الف) بعد فرهنگی ؛

اگر دشمن با تولید محتوا (کتاب، فیلم، عکس، سایت هاي اینترنتی و...) سعی کند اعتقادات مردم را نشانه بگیرد- که گرفته است- این یک نوع آفند است و البته بسیار بسیار خطرناك نیز می باشد و مقوله براندازي و تهدید نرم نیز در همین راستا به کار گرفته می شود، بنابراین ما چه نوع دفاعی باید از خود داشته باشیم که مردم محکم بایستند و این شیوه ها اثر نکند و آسیب پذیري به حداقل ممکن برسد؟

 

 

ب) بعد اقتصادي ؛

کلیه شوك هاي هدفمند اقتصادي، توطئه هاي مالی و اقتصادي بین المللی، ارائه راهکارهاي غلط اقتصادي و کلیه مدل هاي اقتصادي غربی که مستقیما به اقتصاد ما ضربه می زند یا به نوعی مردم را از نظر اقتصادي به شکل آشکار و پنهان متضرر می سازد، آفند اقتصادي است که باید براي پدافند آن همیشه آماده و داراي طراحی و برنامه ریزي مشخص باشیم.

 

 

کارکرد های پدافند غیر عامل در قالب تصویر

پدافند عامل و غيرعامل چيست؟

چكيده:
 پدافند در مفهوم كلي، دفع، خنثي كردن و يا كاهش تاثيرات اقدامات آفندي دشمن و ممانعت از دستيابي به اهداف خودي است. پدافند به دو بخش تقسيم مي‌شود 1- پدافند عامل 2- پدافند غيرعامل
علاقه به حيات و حفظ بقاء به طور غريزي در هر انساني وجود دارد لذا در طول تاريخ، بشر براي دستيابي به ملزومات حياتي خود از جمله غذا و انرژي به گسترش و توسعه مراتع و زمين‌هاي كشاورزي و معادن پرداخته يا به جهت دفع تجاوز دشمنان خود جنگ‌ها و منازعات بسياري را پشت سر نهاده است. سلاح‌هايي كه جوامع بشري قبل از دوران صنعتي در جنگ‌ها بكار مي‌بردند دست ساز و بسيار ساده بود، بين فرآيندهاي دانش و فناوري و نوع سلاح‌هايي كه جوامع بشري براي بهره گيري از آنها در جنگ ابداع و اختراع مي‌كرده‌اند، ارتباط نزديكي وجود داشته است.
پدافند در مفهوم كلي، دفع، خنثي كردن و يا كاهش تاثيرات اقدامات آفندي دشمن و ممانعت از دستيابي به اهداف خودي است. پدافند به دو بخش تقسيم مي‌شود 1- پدافند عامل 2- پدافند غيرعامل 
علاقه به حيات و حفظ بقاء به طور غريزي در هر انساني وجود دارد لذا در طول تاريخ، بشر براي دستيابي به ملزومات حياتي خود از جمله غذا و انرژي به گسترش و توسعه مراتع و زمين‌هاي كشاورزي و معادن پرداخته يا به جهت دفع تجاوز دشمنان خود جنگ‌ها و منازعات بسياري را پشت سر نهاده است. سلاح‌هايي كه جوامع بشري قبل از دوران صنعتي در جنگ‌ها بكار مي‌بردند دست ساز و بسيار ساده بود، بين فرآيندهاي دانش و فناوري و نوع سلاح‌هايي كه جوامع بشري براي بهره گيري از آنها در جنگ ابداع و اختراع مي‌كرده‌اند، ارتباط نزديكي وجود داشته است.
در دوران معاصر، اين پيوستگي در اثر تحولات و پيشرفت‌هاي عظيم در فناوري رو به فزوني نهاده است. پس از وقوع انقلاب صنعتي در قرن هجدهم در اروپا و توسعه بيشتر، (پژوهش و توسعه) پيشرفت‌هاي شگرفي در همه سطوح فناوري پديد آمد. به طوري كه دوران كنوني به ويژه دو دهه اخير را (عصر انقلاب سوم فناوري) يا (دوران انقلاب در ميكروالكترونيك) ناميده‌اند، تحولات مذكور لزوما فناوري تسليحاتي را به شدت تحت تاثير قرار داد به طوري كه همه ابعاد و سطوح اين فناوري بسيار پيچيده شده و در خصوص طرح‌هاي نظامي جنبه راهبردي يافته است. پيشرفت سريع علوم و فناوري نظامي در زمينه توليد انواع سلاح‌هاي آفندي توسط كشورهاي پيشرفته و توان همپائي ساير كشورها موجب گرديده است تا بحث پدافند به ويژه دفاع غير عامل توسط كشورهاي اخيرالذكر مورد توجه جدي قرار گيرد.
با نگرش به اين‌كه سلاح‌هاي كنترل از راه دور و پيشرفته جايگزين اكثر سلاح‌هاي سنتي گرديده‌اند و به عنوان مثال با فشار يك دكمه از فواصل دور مي‌توان جان هزاران انسان را مورد تهديد جدي قرار داد توجه به امر پدافند، طبيعي جلوه مي‌نمايد.
استفاده از سلاح‌هاي كشتار جمعي همانند استفاده رژيم بعثي از سلاح‌هايي شيميايي در طول 8 سال جنگ تحميلي عليه جمهوري اسلامي و تجربه جنگ نفت، جنگ افغانستان، مناقشه يوگسلاوي و جنگ اخير امريكا عليه عراق لزوم توجه به مقوله دفاع، خصوصا دفاع غير عامل را مضاعف نموده است.
اقدامات دفاع غير عامل شامل اصول اساسي و ملاحظاتي است كه در اغلب كشورهايي جهان، اين اصول و ملاحظات با كمي اختلاف پذيرفته شده اند ولي شيوه به كارگيري آنها ابتكاري، هنرمندانه و خردمندانه است نه اينكه كليشه‌اي باشد به همين دليل وسعت هر اصل به خلاقيت‌هاي فكري بشر و شرايط زمان و مكان بستگي دارد و بعضا حد و مرزي براي اين اصول نمي‌توان تعيين كرد و لذا در حد غير قابل تصوري در نحوه بكارگيري اصول دفاع غير عامل تنوع وجود دارد. در اين مقاله سعي گرديده است پس از تبيين اصول و ملاحظات دفاع غير عامل و موضوعات ذيربط، توصيه‌هايي چند در خصوص اقدامات دفاع غير عامل ارائه گرديده است.
*اقدامات اساسي دفاع غير عامل:
اقدامات اساسي در تامين دفاع غيرعامل شامل موارد ذيل مي‌باشد كه در تهيه طرح‌ها متناسب با ماموريت، وضعيت، موقعيت و شرايط زماني و مكاني و رده سازماني بايد مورد استفاده و بهره برداري لازم قرار گيرد. در ابتدا فهرست‌وار اصول دفاع غير عامل و ملاحظات آن را نام برده و سپس به تعريف هر يك از اصطلاحات مي‌پردازيم.
1- استتار (Camuflage)
2- اختفا (Concealment)
3- پوشش (Cover)
4- فريب (Deception)
5- تفرقه و پراكندگي (Separation and Dispersion )
6- مقاوم سازي و استحكام (Hardening)
7- اعلام خبر (Early Warning)
8- مكان يابي (Site Selection)
9- تحرك (Movement) 10-
10- پناهگاه (Defilade)
11- جان پناه (Trench)
12- انضباط استتار (Camouflage Discipline)
13- حفاظت (Security)
14- سيستم اطفا حريق (Extinguishing System)
15- اقدامات درون سيستمي
16- آموزش و ايجاد فرهنگ دفاع (Training)
17- ايجاد موانع (ديوار - دكل - كابل - بالن) (Barrier)
18- عمليات دود. (Smoke Operation)
19- اقدامات بعد از بمباران(كنترل تردد، تخليه، مجروحين، كنترل خسارت، خنثي سازي بمب و... )
20- ايمني (Safety)
21- مقابله با بمب ‌هاي گرافيتي E. M. P - H. P. M
22- ايجاد استحكامات صحرايي و سازه‌هاي موقتي (Field fortification)
23- ايجاد سازه‌هاي امن و مقاوم سازي تاسيسات. (Protective Structures)
24- دفاع غير عامل در مقابل حملات ويژه (ش. م. ه).
* اصول پدافند عامل:
مجموعه اقدامات بنيادي و زير بنايي است كه در صورت بكار گيري مي‌توان به اهداف پدافند غير عامل از قبيل تقليل خسارات و صدمات، كاهش قابليت و توانايي سامانه شناسائي، هدف يابي و دقت هدف گيري تسليحات آفندي دشمن و تحميل هزينه بيشتر به وي نائل گرديد.
در اكثر منابع علمي و نظامي دنيا اصول پدافند غير عامل شامل 6 الي 7 اقدام مشروحه ذيل مي‌باشد كه در طراحي و برنامه ريزي‌هاي و اقدامات اجرايي دقيقا مي‌بايست مورد توجه قرار گيرد.
1- استتار Camouflage
2- اختفا Concealment
3- پوشش Cover
4- فريب Deception
5- تفرقه و پراكندگي Separation And Dispersion
6- مقاوم سازي و استحكامات Hardening
7- اعلام خبر Early warning
تعاريف و اصلاحات
* پدافند (Active Defense)
عبارتست از بكارگيري مستقيم جنگ افزار، به منظور خنثي نمودن و يا كاهش اثرات عمليات خصمانه هوايي، زميني، دريايي، نفوذي و خرابكارانه بر روي اهداف مورد نظر.
* پدافند غير عامل (Passive Defense)
به مجموعه اقداماتي اطلاق مي‌گردد كه مستلزم بكارگيري جنگ افراز نبوده و با اجراي آن مي‌توان از وارد شدن خسارات مالي به تجهيزات و تاسيسات حياتي و حساس نظامي و غير نظامي و تلفات انساني جلوگيري نموده و يا ميزان اين خسارات و تلفات را به حداقل ممكن كاهش داد.
* دفاع غير نظامي (Civil Defsnse)
دفاع غيرنظامي تقليل خسارات مالي و صدمات جاني وارده بر غير نظاميان در جنگ يا در اثر حوادث طبيعي نظير سيل، زلزله، طوفان، آتش‌فشان، آتش‌سوزي و خشكسالي مي‌باشد، در منابع خارجي، وظايف دفاع غير نظامي شامل چهار عنوان ذيل مي‌باشد:
1- اقدامات پيشگيرانه و كاهش دهنده (Mitigation)
2- آماده سازي و امداد رساني (Preparation)
3- هشدار و اخطار (Response)
4- باز سازي مجدد (Recovery)
نكته:
ارائه تعريف دفاع غير نظامي در اين نوشتار در حوزه پدافند غير عامل نبوده و بيشتر در جهت آگاهي مخاطبين در تميز بين پدافند غيرعامل و دفاع غير نظامي مي‌باشد زيرا به دليل عدم شناخت جامع در بسياري از كتب، مقالات، و يا نوشتارهاي داخلي مشاهده گرديده است كه دو مفهوم ياد شده با همديگر اشتباه گرفته مي‌شود.
* مراكز حياتي و مراكز ثقل (Vital and Gravity Centers)
مراكز و تاسيسات حياتي و پر اهميت كشور مي‌باشند كه در صورت حمله و بمباران و انهدام آنها صدمات جدي به نظام اجتماعي، سياسي و نظامي كشور وارد شده، آنها را در يك مخاطره و بحران جدي قرار مي‌دهد.
* مراكز حياتي (Vita Centers)
مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها، موجب بروز بحران، آسيب و صدمات قابل توجه در نظام سياسي، هدايت، كنترل و فرماندهي، توليدي و اقتصادي، پشتيباني، ارتباطي و مواصلاتي، اجتماعي، دفاعي با سطح تاثيرگذاري در سراسر كشور گردد.
*مراكز حساس (Critical Centers)
مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها، موجب بروز بحران، آسيب و صدمات قابل‌توجهي در نظام سياسي، هدايت، كنترل و فرماندهي توليدي و اقتصادي، پشتيباني، ارتباطي و مواصلاتي، اجتماعي، دفاعي با سطح تاثير گذاري منطقه‌اي در كشور گردد.
* مراكز مهم (Important Centers)
مراكزي هستند كه در صورت انهدام كل يا قسمتي از آنها، موجب بروز آسيب و صدمات محدود در نظام سياسي، اجتماعي، دفاعي با سطح تاثير گذاري محلي در كشور گردد.
* استتار و اختفاء (Camouflage & Concealment)
فن و هنري است كه با استفاده از وسائل طبيعي يا مصنوعي، امكان كشف و شناسائي نيروها، تجهيزات و تاسيسات را از ديده باني، تجسس و عكسبرداري دشمن تقليل داده و يا مخفي داشته و حفاظت نمايد.
مفهوم كلي استتار، همرنگ و هم‌شكل كردن تاسيسات، تجهيزات و نيروها با محيط اطراف مي‌باشد.
اختفا، حفاظت در برابر ديد دشمن را تامين مي‌نمايد و استتار امكان كشف يا شناسايي نيروها، تجهيزات و تاسيسات و فعاليتهاي را تقليل مي‌دهد.
* پراكندگي(‌Dispersion)
گسترش‌ باز و پخش نمودن و تمركز زدايي نيروها، تجهيزات، تاسيسات يا فعاليت‌هاي خودي، به منظور تقليل آسيب پذيري آنها در مقابل عمليات دشمن به طوري كه مجموعه‌اي از آنها هدف واحدي را براي دشمن تشكيل ندهند.
* تفرقه و جابجايي (Separation and Movement)
جداسازي، گسترش افراد، تجهيزات و فعاليت‌هاي خودي از محل استقرار اصلي به محلي ديگر به منظور تقليل آسيب پذيري، كاهش خسارات و تلفات مي‌باشد، مانند: انتقال هواپيما‌هاي مسافرتي به فرودگاه‌هاي دورتر از برد سلاح‌هاي دشمن و يا انتقال تجهيزات حساس قابل حمل از محل اصلي به محل موقت كه به علت عدم شناسايي و حساسيت مكاني، داراي امنيت و حفاظت بيشتري مي‌باشد.
*استتار، اختفاء و ماكت فريبنده CC& D
استفاده و بهره برداري از اقدامات تجهيزات و روش‌هايي براي پنهان نمودن، همگون سازي، تغيير شكل، شبيه سازي، ايجاد طعمه فريبنده و حذف شكل منظم هندسي اهداف در جهت ممانعت از كشف و شناسائي نيروها، تجهيزات، تاسيسات و فعاليت‌هاي خودي توسط سامانه‌هاي آشكار ساز و حساسه دشمن.
* فريب (Deception)
كليه اقدامات طراحي شده حيله‌گرانه‌اي كه موجب گمراهي دشمن در نيل به اطلاعات و محاسبه و برآورد صحيح از توان كمي و كيفي طرف مقابل گرديده و او را در تشخيص هدف و هدف گيري با شك و ترديد مواجه نمايد.
* مقاوم سازي و استحكامات (Fortification)
ايجاد هر گونه حفاظتي كه در مقابل اصابت مستقيم بمب، راكت، موشك، گلوله توپخانه، خمپاره و يا تركش آنها مقاومت نموده و مانع صدمه رسيدن به نفرات، تجهيزات يا تاسيسات گرديده و اثرات تركش و موج انفجار را به طور نسبي خنثي نمايد. پناهگاه، جان پناه، سازه‌هاي امن و مقاوم‌سازي تاسيسات، ايجاد استحكامات صحرايي و سازه‌هاي موقتي، دال بتني، كيسه شن، خاك‌ريز، بشكه شن و يا استوانه بتني و... جزء استحكامات محسوب مي‌شوند.
* اعلام خبر (Early warning)
آگاهي و هشدار به نيروهاي خودي مبني بر نزديك بودن عمليات تعرضي دشمن.
اين هشدار كه براي آماده شدن مي‌باشد، ممكن است چند ساعت، چند روز و يا زماني طولاني‌تر از آغاز مخاصمات اعلام گردد.
دستگاه‌ها و وسايل اعلام خبر شامل رادار، ديده‌باني بصري، آژير، بلندگو، پيامها و آگاهي هاي هشدار دهند مي‌باشد.
* مكان يابي (Site selection)
يكي از اقدامات اساسي و عمده پدافند غير عامل، انتخاب مكان مناسب مي‌باشد تا آنجا كه ممكن است بايد از ايجاد تاسيسات حياتي و حساس در دشت‌هاي مسطح يا نسبتا هموار اجتناب كرد. زيرا تاسيسات احداث شده در چنين محل‌هايي را نمي‌توان از ديد دشمن مخفي نگاهداشت.
ايجاد تاسيسات حياتي و حساس در كنار بزرگراه‌ها، جاده‌هاي اصلي، كنار سواحل دريا، رودخانه‌ها و نزديكي مرزها موجب سهولت شناسايي و هدف يابي آسان آنها توسط دشمن مي‌گردد.
توضيح اينكه سه موضوع عمده كه مي‌بايست در مكان يابي به آن توجه خاص مبذول گردد به شرح ذيل مي‌باشد:
1- ماموريت (Mission)
امكان اجراي ماموريت در مكان تعيين شده موجود باشد.
2- پراكندگي (Dispersion)
وسعت مكان انتخابي به صورتي باشد كه امكان پراكندگي مناسب تاسيسات و تجهيزات را فراهم نمايد.
3- شكل عوارض و محيط (Terrain Pattern)

پدافند غیرعامل

پدافند غیرعامل نیز اقداماتی است که موجب کاهش ضرر و زیان در مقابل عملیات‌های هواپیماهای دشمن و تهدیدات خارجی با هزینه کمتر و به کارگیری ترفند و شیوه‌های غیر مسلحانه نظیر: استتار و اختفا و ایجاد سرپناه برای تاسیسات مهم و استرازیک انجام می‌شود و در این نوع پدافند از هیچگونه سلاحی استفاده نمی‌شود. پدافند غیرعامل به پدافندی گفته می‌شود که با استفاده از کلیه امکانات بدون استفاده از سلاح و جنگ افزار، کشور را در برابر انواع عملیات‌های دشمن در امان بدارد.

پدافند عامل

پدافند عامل عبارت است از مقابله و رویارویی مستقیم با دشمن و استفاده از جنگ‌افزارهای مناسب و در دسترس برای دفع حمله و خنثی کردن اقدامات و عملیات آفندی دشمن. به‌طور مثال استفاده از سیستم‌های ضدهوایی و هواپیماهای رهگیر جزو پدافند عامل محسوب می‌شود

پدافند سوم

پدافند سوم غیر از دو پدافند قبلی است و به جای مقابله در زمان بروز جنگ یا تهدید، یا به جای تلاش برای کاهش ضرر و زیان در مقابل تحریم یا حمله های زمان جنگ، برای حفظ پیشرفت و سرعت پیشرفت و توسعه برنامه ریزی می کند که البته به صورت جانبی به تقویت دو پدافند قبلی نیز منجر خواهد شد. پدافند سوم، امنیت پیشرفت آفرین را دنبال می کند و از طریق حمایت در کسب یا خلق معرفت، علم، نوآوری و فناوری به دنبال ایجاد قابلیت های برتری ساز سازنده در تدارک دفاع خلاقانه و اصل غافلگیری است تا در نهایت دیگران را به این نتیجه برساند که تهدید، تحریم یا جنگ اثری ندارد و آن ها را از طرح ریزی، تدارک یا اعمال آن منصرف کند.